Курганы і крыніца
akno
zmicierbielapol
Чарговае наведванне на выходных Татарскага калодзежа каля Глівіна было цікавым. Кожны раз трэба шукаць, нават калі ведаеш, як ісці да крыніцы. Звычайная справа хадзіць вакол яе некалькі разоў, пакуль не пабачыш. Але гэтым разам блуканні сталі сапраўднымі, нібыта хто вадзіў. Ці не першы раз так блукаў.

У выніку крыніца так і не знайшлася. Аднак у выніку блуканняў знайшліся курганы, пра якія не ведаў і раней не бачыў там. І тут таксама пацвярджаецца назіранне Уладзіміра Лобача: "Падаецца невыпадковым, што арэал, дзе культавыя крыніцы сустракаюцца найбольш, практычна цалкам супадае з зонай максімальнай канцэнтрацыі курганных пахаванняў полацкіх крывічоў Х-ХІ стст. Больш таго, палявыя даследаванні на дадзенай тэрыторыі выявілі цесную прасторавую суаднесенасць шэрагу “святых крыніц” і курганных пахаванняў, што дазваляе выказаць думку пра іх рытуальную ўзаемасувязь у гістарычным мінулым”.


Вайткявичус В. Огонь в древней религии балтов
Tajmanava
zmicierbielapol
Огонь в древней религии балтов (Викинтас Вайткявичус)

Основываясь преимущественно на письменных источниках, исследователи, изучающие Балтийский регион, непростительно мало ссылались на археологические материалы. К сегодняшнему дню изучены тысячи квадратных метров археологических памятников, написаны тома отчетов, а полки музеев богаты находками. Тщательные исследования этих данных и их соотношение с лингвистическим, фольклорным, этнографическим и историческим материалом заставили нас коренным образом изменить отношение к пониманию балтской религии, и, с начала 21 века, скорректировать существующие концепции о религии.

Статья целикомCollapse )

Пра "Свято место"
akno
zmicierbielapol
Часам здаецца, што сёння ў нас камяні могуць толькі размалёўваць рознага кшталту сюжэтамі, у тым ліку на сакральныя тэмы. Хаця жыццё такіх малюнкаў не надта працяглае.

Пры гэтым засталіся яшчэ тыя, хто пакідае адбіткі на камянях на стагоддзі. Вось прыклад святых крыніц каля в. Шаршуны. У час свайго першага наведвання звярнуў увагу на камень, які ляжыць на пачатку сцежкі да крыніцаў. Камень быў звычайны. Ужо ў іншы час заўважыў, як на паверхні з'явіўся выбіты крыж і надпіс "Свято место". А сам падумаў, хіба без надпісу не зразумець, што гэта за месца?

Відаць, каб узмацніць усведамленне таго, што "свято место", на дрэвах масава павесілі папяровыя абразкі, якіх не было раней, а скульптуру драўлянага дзядка (што стаяў побач з валуном) спілавалі, пасеклі і спалілі. Каб "святасць" не псаваў сваім "паганскім" выглядам. Аднак гэта ўжо зусім іншая гісторыя.





Быў дзядок, ды няма...

Крыніцы ў вёсцы Талуі Маладзечанскага раёна
akno
zmicierbielapol
Пабачыў сюжэт пра крыніцы з "жывой" і "мёртвай" вадой у в. Талуі Маладзечанскага р-на. Байка тыповая папсовая. Добраўпарадкаванне крыніцы рабіў гаспадар аграсядзібы, якая знаходзіцца насупраць праз дарогу. Адпаведна, цікавіць, ці ўшаноўвалі крыніцу раней, ці гэта ўжо сёння зрабілі шанаванай?


Дарэчы, быў там аднойчы праездам. Тады яшчэ працы каля крыніц працягваліся.


Умерших три други Литвы родом...
akno
zmicierbielapol

"На месте сего храма,
въ бывшей здесь дубовой роще,
въ половине XIV века, приняли
мученическую кончину за
Православную Христианскую
веру сии святые Мученики
Литовские, Виленские
Чудотворцы,
Антоний, Иоанн и Евстафий"

Існуе меркаванне, што дуброва, дзе прынялі смерць віленскія мучанікі Іаан, Антоній і Яўстафій, з'яўлялася сакральным гаем, дзе ўшаноўвалі багоў і прыносілі ахвяры. Чаму іх пакаралі менавіта там? Вядома, што яны раней былі паганцамі: "Тии бяху от места Литовьскаго, огню и тии служаще, подобно другым съплеменным своим". Ці маглі яны раней наведваць дуброву і ўшаноўваць багоў? А пасля былі пакараныя там за тое, што адышлі ад веры продкаў.

Чытаць болей...Collapse )


Актуальныя пытанні: якім было, ёсць і будзе традыцыйнае рэлігійнае свята?
танк
zmicierbielapol
У суполцы Студэнцкага этнаграфічнага таварыства пабачыў каментар, які апісвае сітуацыю ў час святкавання Макавея на Сінім Калодзежы: шматкіламетровая аўтамабільная чарга, вялізная колькасць наведвальнікаў з рознай ступенню і якасцю рэлігійнай свядомасці (ад кананічных праваслаўных вернікаў да тых, хто "зараджае ваду ад тэлевізара") ці яе адустнасцю ( хто прыехаў проста "на прыроду"), забруджванне тэрыторыі, што стварае небяспеку для крыніцы, адначасовая прысутнасць рэлігійнай службы і забаўляльных дзеянняў, увядзенне рытуальных дзеянняў, якія не адпавядаюць мясцовай аўтэнтычнае традыцыі, і таму падобнае. Сітуацыя склалася сапраўды непрыемная, і каб не згубіць такую ўнікальную крыніцу (найбуйнейшая крыніца ўзыходзячыга тыпу на Усходне-Еўрапейскай раўніне, вада лічыцца эталонам чысціні падземных вод) і традыцыю яе ўшанавання, трэба вырашаць шэраг пытанняў. Пра гэта ўжо неаднаразова пісалі на розных рэсурсах (напрыклад), таму паўтарацца не буду.

Зачапілася думка за іншае. Аўтар каментара пазначыў пра сябе "паганства блізкае мне". І ў якасці віртуальнай дыскусіі нават не з гэтым канкрэтным прыхільнікам паганства, а ўвогуле, з'явіліся наступныя разважанні пра паганства мінулае і сучаснае, якое было сапраўды і якое лічыцца, што было сапраўдным.

Вось аўтар напісаў слушную заўвагу: "Лес папросту быў засераны ў прамым сэнсе. Прычым дупу сваю выціраюць сурвэткамі, якія не раскладаюцца ў глебе, таксама ляжалі і пракладкі жаночыя. Смецце ды бутэлькі, затое палячыліся". Сапраўды, не трэба, каб так было. Але заўсёды ёсць і будзе "але".


Не магу не адзначыць, што так было і раней. Чытаў архіўныя справы ХІХ стагоддзя пра наведванне шматтысячнымі паломнікамі святых крыніц. І там пішуць прыблізна пра тыя ж самыя праблемы з санітарыяй, якасцю вады, "чысцінёй" веры (што ёсць розныя недарэчныя забабоны) і т.п. І як можна меркаваць па археалагічных матэрыялах (не толькі Беларусі, але і Еўропы), у паганскім мінулым была падобная сітуацыя таксама. Толькі што не было ў тыя часы сурвэтак, шкла, пластыку...Але ж археолагі знаходзяць на тэрыторыі і наваколлі сакральных аб'ектаў смецце ў выглядзе аскепкаў керамікі, костак і іншых сведчанняў жыццядзейнасці чалавека, што, натуральна, суправаджала святы. Тое ж самае, толькі матэрыялы іншыя. Зразумела, што розныя былі сітуацыі і святы, што было па-рознаму з чысцінёй наваколля, але ж было і такое.

На жаль вельмі рэдка задумваюцца пра гэтыя аспекты. Грамадскія святы, асабліва вялікія, цягнуліся пэўную колькасць дзён. Былі вядомыя сакральныя цэнтры, якія гэтак жа сама прыцягвалі сотні і тысячы паломнікаў. Трэба ж разумець, што яны не толькі духоўна прасвятляліся...Але ж дзесьці людзі жылі, дзесьці гатавалі ежу, дзесьці елі і пілі, а пасля, натуральна, і сралі. Вось давайце падумаем і ўявім, як гэта ўсё адбывалася тады. Як гэта ўсё выглядала, як рэгулявалася дадзеная сфера? Гэта вельмі важныя пытанні. Не менш важныя, чым разважанні пра тое, як звалі бостваў, якіх ушаноўвалі продкі.

Ад гэтых пытанняў залежыць у тым ліку паганская сучаснасць і будучыня. Калі мы кажам пра сучаснае паганства ў якасці субкультуры ці тое, што існуе у межах супольнасцяў на дзясятак чалавек, то тут даволі проста і зразумела. Прыехалі такія натхнёныя ў лес, парабілі і з'ехалі. Зрабілі правільна. Чысценька і прыгожа. І фотачкі цудоўныя. Можна з чыстым сумленнем крытыкаваць тых, хто панаехаў на Сіні Калодзеж пад Слаўгарад. Бо натоўп, засралі, робяць няправільна ды яшчэ і (псеўда)праваслаўныя вернікі. Усё слушна і не паспрачаешся. Але...

Цяпер давайце ўявім, што паганства сёння гэта не гурток па інтарэсах ідэйных людзей, а даволі масавая грамадская рэлігія. Ці не такая ставіцца мэта? Як будуць выглядаць вялікія грамадскія святы ў сакральных цэнтрах, што наведваюць дзясяткі тысяч чалавек. І гэты людзі зусім розныя. Розная адукацыя, узрост, узровень культуры, сацыяльны статус, прафесія. А гэта будуць тыя ж самыя людзі з рэпартажу пра Сіні Калодзеж. Між іншым, людзі на Сінім Калодзежы шмат у чым і ёсць тыя самыя "традыцыяналісты", пра якіх пішуць этнографы.

Як будзем вучыць іх рабіць правільна? Як арганізаваць працэс "выкіду адыходаў жыццядзейнасці"? І як бы ўжо не зусім прыгожая карцінка з "друідамі ў белым" вымалёўваецца. Таксама будзем казаць "Ні нагой туды"? Ці будзем вучыць людзей, як трэба? І як будзем тлумачыць тое, як трэба?

Складаныя пытанні. Вельмі і вельмі складаная ды цяжкая праца. Яе не пазбегнуць, калі хочацца масавага паганства. А сёння хаця бы пра яе проста падумаць. Хочацца, каб людзі глядзелі на традыцыйную культуру, на паганскае мінулае, сучаснасць і будучыню не толькі праз рамантычныя акуляры.



На фота: індыйскія дасвятынцы (паломнікі) пераходзяць Ганг па пантонных мастах падчас свята Кумбга Мела. Здымак Стыва МакКёры (Steve McCurry), 2001 г.

З новым годам, з новым шчасцем!
Tajmanava
zmicierbielapol
"З новым годам, з новым шчасцем!" Раней лічыў, што гэта тыповая савецкая віншавальная формула, але, як высвятляецца, не толькі не савецкая, але тутэйшая рытуальная.

У зборніку П.Шэйна "Беларускія народныя песні..." (СПб, 1874 г.) у раздзеле "Дажынкавыя песні" на с.212 надрукавана "рацея", якая была запісана ў Чашніках. Гэта малітва, зварот да Бога ў момант, "як дзеўка хлеб віншует":

"Благослови, Божа, ў каморы, ў оборы и ў поли и ў гумнѣ и дай уродзай зямли, дожжу; суши, грады, чары, насылання, ўси чартоўскіе дзѣла оддаляй, а зробь добра и милосць отъ Бога. Виншую васъ новымъ годымъ, новымъ счасццемъ. Дай, Божа, гэты годъ провесць у корысцы, ў радосци и ў добрымъ здороўѣ".

Па сваёй форме і сутнасці яна нагадвае паганскія малітвы пра ўраджай і дабрабыт. Іх ужо цытаваў раней.

Аднак хацелася б на іншае звярнуць увагу. У тэксце яскрава прысутнічае навагодні матыў. Тэма новага ўраджаю спалучаецца з новым годам. На першы погляд падаецца дзіўным спалучэнне, але калі прыгадаць, што з канца 15 стагоддзя ў праваслаўным асяроддзі новы год зацвярджаецца 1 верасня, то тады няма ніякай супярэчнасці, усё лагічна і зразумела. Гэта якраз перыяд, калі збіралі ўраджай, ладзілі Дажынкі. І, як бачыце, ужо тады было вядомае "цяперашняе" навагодняе віншаванне.

Усіх віншую з Новым годам, з новым Шчасцем!



Як бы мы спраўлялі Дзяды на Марсе?
дзед
zmicierbielapol
Як бы мы спраўлялі Дзяды на Марсе? Вось такое пытанне нядаўна пачуў. І паспрабую паразважаць на гэтую тэму. Пытанне зусім не вар’яцкае і не дзівацкае. Я ўпэўнены, што праз пэўны час, у перспектыве яно будзе актуальным. Калі паглядзець, то ўжо сёння ўсё мацней гучыць тэма калоній на Месяцы ці Марсе, і падобныя ідэі рана ці позна рэалізуюцца. Ды і сёння агучанае пытанне актуальнае, бо прысутнасць людзей на арбіце – гэта ўжо штодзённая з’явы нашага часу. Як касманаўт спраўляе (ці спраўляў бы) Дзяды, калі быў бы прыхільнікам этнічнай Традыцыі, спавядаў сучаснае паганства?

На мой погляд, Дзяды на “Марсе” мы можам сабе ўявіць, бо мы добра ведаем, як святкуецца на Зямлі. І гаворка ідзе не пра знешнія атрыбуты, але пра сутнасныя рэчы. Акрамя таго, каланісты на іншай планеце ў пэўным сэнсе будуць сабе паводзіць, як каланісты на іншых кантынентах. Тут будуць працаваць тыя ж механізмы і працэсы, якія адбываліся ў часы індаеўрапейскага рассялення (індаеўрапейскае грамадства сёння з’яўляецца галоўным рухавіком засваення касмічнай прасторы).

Чытаць болей...Collapse )

Дзяды на курганах
дзед
zmicierbielapol
У мінулыя гады традыцыйна збіраліся на Дзяды на курганах у Барысаве, але сёлета ўпершыню наведалі курганныя пахаванні ў лесе ў ваколіцах горада (прыблізна ў 5 км). У літаратуры пра іх згадак не сустракаў, але ахоўная шыльда ёсць, аднак без якой-небудзь інфармацыі. Проста "курганы" ды ўсё. Прыгадаў, што ў адной з вёсак, якая знаходзіцца адносна недалёка, запісаў паданне пра тое, што ў нейкіх курганах Напалеон закапаў золата. Мяркую, што меліся на ўвазе якраз гэтыя насыпы.

Курганы моцна ўразілі! Некалькі вялізных, вакол якіх і сёння бачны ровікі. Яны велічна ўзвышаюцца над іншымі курганамі. Шкада, што здымкі не перадаюць гэтага. Курганаў даволі шмат. Цікава, да якога паселішча яны адносіліся? На першы погляд, яно мусіла быць не маленькім. У той жа час, побач няма ракі.

І тут таксама заўважыў характэрную асаблівасць: курганы размяшчаюцца на пагорках. Ідуць насыпы, пасля нізіна - нічога няма, зноў пад'ём - і бачны курганы. Бліжэй да неба. Дзяды жывуць на нябеснай гары.

У курганах лісіцы нарылі шмат норак. Ёсць і нямала скарбашукальніцкіх ямаў. На дзіва нават тут прыйшлося папрацаваць і назбіраць смецця.

Пашанцавала з надвор'ем, калі аглядалі і прыбіралі курганы. Хоць было ўсё дужа вільготнае, але вогнішча наверсе самага высокага кургана распалілі адразу. Ушанавалі дзядоў. Уразіла незвычайная цішыня. Нават ветру не было зусім. І калі запалілі агонь, то дым ішоў уверх, а пасля ў бакі, нібыта ў туман хаваючы лес. А праз пэўны час, калі прыйшла цемра, абрынулася залева. Якраз у гэты час мы і сыходзілі.



Яшчэ здымкі + панарамыCollapse )

Крыўцоў пасад у Полацку. Сакральная тапаграфія
akno
zmicierbielapol
Калі хто чытаў артыкул спадара Лобача "Да пытання аб сакральнай тапаграфіі старажытнага Полацка", той, напэўна, ведае пра асноўныя сакральныя мясціны крыўскай сталіцы: сутокі рэкаў Палаты і Дзвіны, на якіх узвышаецца Верхні замак з Сафійскім саборам (а раней мо было і свяцілішча), крыніцай, Барысавым камянём, ахвярнікам; Валова азярына, на берагах якой некалі нібыта былі "святыні Перуна і Бабы Ягі", а сама назва паказвае на Воласа/Вялеса.

У сваім артыкуле спадар Уладзімір адзначае: "Характэрна, што і ва Уладзіміры на Клязьме, капішча Вялеса/Воласа існавала па-за межамі ўласна горада, у яго бліжэйшых ваколіцах, дзе пазней быў заснаваны Мікольскі-Воласаў манастыр". І тут можа таксама быць яшчэ адна цікавая паралель з Полацкам, у якім ёсць яшчэ мясціны, што адносяцца да сакральнай тапаграфіі горада.

У XVI ст. на левабярэжжы Дзвіны ўзгадваецца "Крыўцоў пасад". Археалагічныя даследаванні, як адзначае Дзяніс Дук, паказваюць, што частка пасада была заселена ўжо ў Х - ХІІІ стст., а частка - ад XV ст. Даследчык піша, што на тэрыторыі Крыўцова пасада «над ручаём», на захад ад Слабод да Вострава, размяшчаліся Чортаў завулак «на гары», каля яго пралягала вул. Чортавая, апошняя – насупраць царквы Святога Міколы (упершыню згадана пад 1552 г. у «месте». Гэтая царква Святога Міколы была размешчана на гары (надпоймавая тэраса), праз рад забудовы ад р. Дзвіны. Размяшчэнне царквы св. Міколы каля вул. Чартовай выглядае далёка не выпадковым, калі ўлічыць факт суаднясення культа Св. Міколы і Вялеса, які ў народных уяўленнях мае розныя іпастасі, у т. л. «нячыстага», «чорта» (гл. с. 35).

Дарэчы, калі не памыляюся, то ўпершыню сутыкаюся менавіта з вуліцай у гонар Чорта. Цікава было б яшчэ даведацца пра паходжанне назвы Крыўцовы пасад. Раптам ад крывічоў))

P.S. Пра гэты пасад ведаў з 2009 г., калі быў на той жа канферэнцыі ў Віцебску, але прыгадаў толькі сёння, калі гартаў выніковы зборнік.

?

Log in

No account? Create an account