Купальская абрадавая дзея “Барана”
Tajmanava
zmicierbielapol
Што такое купальскі абрад "Барана", "Біцьцё бараны"? Што, як і навошта робяць? І чаму барана? Падсумаваў вядомыя звесткі.

***

“Барана”, “Біць барану” – гэта калектыўнае абрадавае дзеянне, якое заключаецца ў адначасовым выкананні рознасезонных каляндарна-абрадавых, а таксама сямейна-абрадавых песень. Найбольшая колькасць запісаў адносіць “Барану” у лік купальскіх абрадавых дзеянняў. На сёння вядомы некалькі геаграфічных кропак існавання “Бараны”: у яе траецка-купальскім прымеркаванні (Манастыршчынскі раён Смаленскай вобласці, Шклоўскі раён Магілёўскай вобласці), у купальскім прымеркаванні (Докшыцкі, Полацкі і Ушацкі раёны Віцебскай вобласці, Кармянскі раён Гомельскай вобласці), у жніўным прымеркаванні (Круглянскі раён Магілёўскай вобласці, Духаўшчынскі раён Смаленскай вобласці). “Бараной” завяршаецца купальскае святкаванне, калі песні спяваюць ля вогнішча.
Чытаць болей...Collapse )

Дзесяць адметных святых крыніц Беларусі
akno
zmicierbielapol
Як і ў выпадку са святымі камянямі складана вызначыць ступень адметнасці для святых крыніц, бо кожная з іх унікальная і значная для сваёй мясцовасці. Яны ўсе маюць сакральны статус і вада лічыцца гаючай, лекавай. Таму наступны спіс мае ў пэўным сэнсе ўмоўны характар. Паспрабаваў вылучыць святыні ў сукупнасці з іншымі прыкметамі.

1. Сіні Калодзеж ля в. Кліны каля Слаўгарада.

Гэта найбуйнейшая на Усходне-Еўрапейскай раўніне крыніца з патокам ўзыходзячага тыпу. Вада б'е з глыбіні 150-200 метраў. Калісьці крыніца, як гейзер, выкідвала ваду на вышыню роста чалавека. Не дзіўна, што такі ўнікальны прыродны аб'ект стаў значным культавым цэнтрам. Сёння на святкаванне Макавея (Мядовы Спас) 14 жніўня збіраюцца тысячы наведвальнікаў. З-за непрадуманасці дзеянняў людзей у час наведвання і дзейнасці вакол крыніцы гэты ўнікальны помнік пад пагрозай.

Здымак http://livingheritage.by

Чытаць болей...Collapse )

 

Плошча Перамогі ў Брэшыі (Piazza della Vittoria)
akno
zmicierbielapol
Плошча Перамогі ў Брэшыі, пабудаваная ў перыяд паміж 1927 и 1932 гадамі, паўстала высілкамі лідара італьянскай архітэктуры часоў Мусаліні Марчэла П'ячэнціні.

Канфігурацыя плошчы нагадвае літару L. Для будаўніцтва, праўда, знеслі частку старога горада. Будынкі грунтуюцца на традыцыях розных гістарычных стыляў. Цэнтральным будынкам плошчы з'яўляецца пошта і тэлеграф.


Чытаць болей...Collapse )

Дзесяць адметных сакральных валуноў Беларусі
akno
zmicierbielapol
Неяк з'явілася думка скласці свой спіс адметных і вядомых сакральных камянёў Беларусі. Справа складаная, бо святых валуноў даволі багата, ды кожны камень унікальны, значны для сваёй зямлі і тых людзей, што там жывуць і ўшаноўваюць святыню. Тым не менш, вось такі спіс у мяне атрымаўся.

1. Сцёп-камень каля в. Баяры Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці.

Гэта наш сімвалічны Сусветны Слуп у цэнтры свету каля вытокаў Вяллі і Бярэзіны. Пракаветны камень на водападзеле басейнаў Чорнага і Балтыйскага мораў - увасабленне нябеснай гары, з якой сцякаюць рэкі. Сёння ў вёсках у ваколіцах камяня захоўваецца абрад “Стаўроўскія Дзяды”, які звязаны з паданнем пра стварэнне свету і паходжаннем тутэйшых людзей.


Здымак з парталу vialejka.info

Чытаць болей...Collapse )

Крывы вечар
akno
zmicierbielapol
У Крывыя вечары госці ходзяць па зямлі


Камень з “чашай” каля Новага Янчына
akno
zmicierbielapol
Пра вынікі адной з вандровак мой артыкул у краязнаўчай газеце "Гоман Барысаўшчыны":
Зміцер Скварчэўскі. Камень з “чашай” каля Новага Янчына // Гоман Барысаўшчыны. – 2017. №10 (223). – С. 5.

***

У ваколіцах вёскі Новае Янчына выяўлены цікавы камень з чашападобным паглыбленнем. Валун знаходзіцца побач з палявой дарагой пад старым дубам у 50 м на усход ад стараверскіх могілак. Камень мае памеры: вышыня – 46 см, даўжыня – 150 см, шырыня – 90 см.


IMG_1890.JPG

Чытаць болей...Collapse )

Крыніца ў Вітаўцы
akno
zmicierbielapol
У 2011 годзе, калі пісаў артыкул пра вобраз Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў, звярнуў увагу на паданне пра баярына Віта, якое можна аднесці да кола паданняў пра Вітаўта. Паданне распавядаў, што двор Віта з царквой на ўзгорке праваліўся пад зямлю, а на яго месцы ўтварылася балота. Ад той царквы захавалася толькі распяцце, якое перанеслі ў новую царкву, што збудавалі на тым жа месцы. Там жа з'явілася і крыніца. Месца атрымала назву Вітаўка ці Вітавец. Гаючая вада і цудадзейнае распяцце прыцягвалі шмат народу, асабліва на свята Уздзвіжанне. І сёння гэта святочны дзень у Вітаўцы.

У савецкі час царкву разабралі і з яе зрабілі клуб, святар Аркадзь Акаловіч быў расстраляны, а крыніцу засыпалі. Аднак вада ўсё роўна прабілася, і наведванне крыніцы не спынілася да сёння. Вось і мы наведалі крыніцу ў Вітаўцы Дзяржынскага раёна.

Паляна з крыніцай знаходзіцца ў нізіне за вёскай, адмежавана ручаінамі. Сцежка праз грунтоўныя масты прыводзіць да драўлянай брамкі.


А за брамкай - крынічны зруб, купальня, драўляны крыж, металічная скрыня для ахвяраванняў, інфармацыйная шыльда і вагон-капліца. У сеціве даволі шмат інфармацыі пра Вітаўку.


Чытаць болей...Collapse )

Як набывалі здольнасць бачыць духаў
дзед
zmicierbielapol
Ужо калісьці пісаў пра архаічную практыку назірання за душамі памерлых на Дзяды. Тое апісанне пакінуў Рамуальд Зенкевіч ў ХІХ стагоддзі. Вось яшчэ адна нататка Р.Зенкевіча таксама з Піншчыны:

"Пахавальнае шэсце рухаецца па вуліцы. У гэты час можна ўбачыць калі-нікалі кабету з дзіцем на руках, якая набліжаецца да труны і прыкладвае сваё немаўля да шчыліны паміж векам і бакавой дошкай. Калі пацікавіцца ў кабеты, навошта яна так робіць, тая адкажа, што гэта асцеражэ яе дзіця ад трасцы. Пінчукі разам з ліцвінамі перакананыя, што пасля пэўнае падрыхтоўкі, назіраючы праз дзірку дошкі, на якой ляжаў нябожчык, чалавек набывае здольнасць бачыць духаў - дар, які патрэбны вешчуну на святкаванні Дзядоў. Набліжэнне дзяцей да шчыліны ў труне можна вытлумачыць як імкненне настроіць іх і падрыхтаваць у такія самыя вешчуны" (Пінскі павет).

Romuald Zienkiewicz. O uroczyskach i zwyczajach ludu pinskiego, oraz o charakterze jego piesni // Biblioteka Warszawska. T.1. 1853. S.114.

Стаўроўскія Дзяды ў сучаснасці
дзед
zmicierbielapol
Яшчэ раз хацелася б звярнуць увагу на артыкул Уладзіміра Аўсейчыка "Абрад "Стаўроўскія Дзяды" на Докшыччыне", у якім разглядаецца гісторыя і сучаснасць абраду. Гэты тэкст не асабліва быў заўважаны ў "масах", хаця ён важны, бо прысвечаны абраду, што звязаны з касмаганічным і этнаганічным міфам беларусаў. У час Дзядоў актуальна нагадаць пра яго.

Некаторыя заўвагі і высновы аўтара:

Час правядзення: "...можна зрабіць дапушчэнне, што першапачаткова Стаўроўскія Дзяды святкаваліся напярэдадні Тройцы, а потым пад уплывам пэўных фактараў (у першую чаргу царквы) былі перанесены на іншыя дні (напярэдадні Узвіжання, на Дзмітраўскія Дзяды)".

"Аднак дастаткова аргументаванай і пацверджанай палявымі матэрыяламі з'яўляецца толькі версія аб прымеркаванні Стаўроўскіх Дзядоў да Узвіжання (14/27 верасня".

Арэал святкавання: "Абрад мае вузкалакальны характар. Арэал абраду лакалізуецца на тэрыторыі сучаснага Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці. Усе іншыя геаграфічныя прывязкі...не мелі дадатковага пацвярджэння падчас палявых даследаванняў".

Сучасны стан: "Як сведчаць матэрыялы сучасных палявых этнаграфічных даследаванняў, жыхару шэрагу населеных пунктаў Докшыччыны яшчэ захоўваюць традыцыю святкавання Стаўроўскіх Дзядоў. Аднак да нашага часу абрад дайшоў значна рэдукаваным, з яго зніклі асобныя элементы і абрадавыя дзеянні. У сучасны перыяд Стаўроўскія Дзяды амаль не маюць адрозненняў ад іншых Дзядоў. Разам з тым, у народнай свядомасці жыхароў Докшыччыны захоўваюцца надзвычай архаічныя элементы (паданне пра паходжанне абраду, частка рытуальнай формулы запрашэння дзядоў"), характэрныя яшчэ для абраду ХІХ ст.".

"Адметнай асаблівасцю дадзенага памінальнага абраду з'яўляецца рытуал запрашэння памерлых на вячэру і сама рытуальная формула такога запрашэння ("Стаўры, Гаўры, гам, прыхадзіце к нам!")".

"...у шэрагу месцаў Докшыччыны ў сучасны перыяд выраз "Стаўры, гаўры, гам" мае значэнне і самой памінальнай вячэры".

***
Трэба адзначыць, што арэал абраду ў мінулым, відаць, быў больш шырокім, але сёння адзначаны навукоўцамі пакуль толькі ў адным раёне. Народныя традыцыя працягвае захоўваць памяць пра міфічных сабак Стаўры і Гаўры, якія вядомы з паданняў пра князя Бая і пра паходжанне беларусаў.

Стаўроўскія Дзяды сёння захоўваюцца ў вёсках недалёка ад Сцёп-каменя, які пазначае водападзел басейнаў рэк Балтыйскага і Чорнага мораў. Сцёп-камень - сімвалічны цэнтр Сусвету, каменная Нябесная Гара, з якой сцякаюць рэкі ў розныя бакі і на вяршыні якой жывуць багі і продкі. Сляды Стаўры і Гаўры таксама сталі рэчышчамі рэк, што цякуць на поўнач і поўдзень і пазначаюць зямлю беларусаў. Мо таму на Докшыччыне і захаваўся абрад? Мо ён сілкуецца з тых крыніц і жывы менавіта там, дзе ўсё пачалося? І адтуль народная традыцыя будзе пашырацца і ўмацоўвацца? Калі ў свой час зноў паклічуць: "Стаўры, Гаўры, гам, прыхадзіце к нам!".


Мастак Тодар Кашкурэвіч. З выдання "Беларуская міфалогія" (2014).

Доля (тры долі)
akno
zmicierbielapol
Працягваем разгляд тутэйшых бостваў. У папярэдніх допісах ішла гаворка пра Бога (частка 1 і 2) і Маці-Зямлю.
Цяпер хацелася б звярнуць увагу на Долю, якая сустракаецца ў беларускіх фальклорных творах. У пэўных выпадках у іх разумеецца менавіта боства, а не проста вобраз-персаніфікацыя прадвызначанасці і лёсу, асабліва калі ў тэкстах згадваюцца тры долі.

Гэтая трыяда добра вядомая ў індаеўрапейскай міфалогіі. Класічныя прыклады: норны (Урд, Вердандзі і Скульд) у скандынаваў, мойры (Клота, Лахесіс, Атропас) у грэкаў, паркі (Нона, Дэцыма, Морта) у рымлян. У гэты ж шэраг можна аднесці славянскіх судзеніц і ражаніц. Яны апякаюць жанчын пры родах, прадуць нітку лёсу і вызначаюць лёс чалавека. Трыадзіны вобраз увасабляе мінулае, сучаснасць і будучыню. Звычайна яны апісваюцца як старыя альбо маладыя жанчыны. Часам сустракаюцца апісанні, дзе боствы адлюстроўваюць маладосць, спеласць і старасць.


здымак адсюль
Чытаць болей...Collapse )

?

Log in

No account? Create an account