Tajmanava

На каго і навошта скіраваны праклён у купальскіх песнях?

Нягледзячы на шырокую вядомасць Купалля, не ўсе элементы купальскага абрада вядомы грамадскасці ў аднолькавай ступені.Адным з такіх элементаў з'яўляецца абыходны абрад, кшталту як на Каляды і Вялікдзень (тыпалагічна блізкія абыходы - "Провады русалкі" і "Ваджэнне куста"). Прычым і на Купалле ў час абыходу гаспадары маглі адорваць тых, хто да іх прыходзіў. Асноўная мэта абыходу - напамін пра Купалле і заклік да ўдзелу ў святкаванні. Ускосныя мэты - збор прадуктаў на святочную вячэру і збор старызны для вогнішча.



Collapse )
akno

Узыходжанне на Алімп

Дадзены нарыс распавядае пра ўзыходжанне на гару Алімп 11 верасня 2019 г. Тут знойдзеце не толькі непасрэднае апісанне ўзыходжання (гэтага ў сеціве хапае), але і некаторыя ўласныя думкі і назіранні ў кантэксце індаеўрапейскай міфалогіі. Аднак, натуральна, будзе і пра сам працэс узыходжання. Здымкаў шмат, але ж ўсё не паставіш. Цяжка выбіраць, таму як ёсць.


Уводзіны: Алімп як міфалагічная мадэль
Калі зусім спрошчана даць вызначэнне Алімпу, то гэта рэгіянальнае ўвасабленне агульнай індаеўрапейскай міфалагемы Сусветнай Гары, якая з’яўляецца сімвалічным цэнтрам свету; гара можа быць пасярод мора; на вяршыні гары жыве/мае прастол вярхоўны Бог ці ўсе (асноўныя) багі; з вяршыні гары сцякаюць рэкі, а вакол вяршыні круцяцца нябесныя свяцілы. Усе гэтыя элементы цалкам адпавядаюць гары Алімп. Пра міфалогію Алімпа, хаця б зусім прыблізна, мабыць, ведае кожны школьнік. Няма сэнсу паўтараць.

Калі глядзіш на Алімп, то бачна, што пад ім раскінулася мора, а з гары сапраўды сцякае шэраг рэк і ручаін, некаторыя з якіх сезонныя. А ўночы бачны рух нябесных свяцілаў таксама стварае ўражанне, што сонца і месяц круцяцца вакол гары. Не ведаю, як гэта выглядае ў іншых мясцовасцях, але, там дзе мы былі, сонца ўвечары сядала за гару, што таксама перагукаецца з уяўленнямі пра ноч і цемру, як цянь ад Сусветнай Гары. У гэтым плане Алімп – ідэальнае зямное ўвасабленне індаеўрапейскага міфа. Шанаванне гары абумоўлена тым, што тут у рэальнасці удала спалучаюцца асноўныя характарыстыкі міфалагічнага вобраза.
Collapse )
akno

Камень кахання. Брагін

"Нявесцін камень" недалёка ад Ашмянаў наведваў, ды не проста наведваў, але з вяселлямі. "Камень кахання" недалёка ад Крыжоўкі пад Мінскам таксама калісьці знайшоў, а пасля вяселля ездзілі туды з жонкай. Заставаўся яшчэ адзін вядомы мне камень з гэтага шэрагу - "Камень кахання" каля в. Тэльман Брагінскага раёна.

Пра камень распавядаюць, што калі дзяўчына пасядзіць на гэтым камні, то праз тры месяцы выйдзе замуж. Таксама распавядаюць, што калі ўступаючыя ў шлюб маладыя людзі пасядзяць на гэтым камені, то будуць моцна кахаць адзін аднаго.

Не так даўно пабываў у тых краях ды знайшоў гэты камень. Вось такі ён. Ляжыць пад старым дубам у парку недалёка ад фрагмента сцяны замка Вішнявецкіх.


Collapse )
Tajmanava

Кола на Купалле: сімвал і функцыі

Найбольш распаўсюджаным сімвалам Купалля ў масавай свядомасці сучаснага грамадства з'яўляецца кола. Запаленае кола адназначна параўноўваюць і ўспрымаюць у якасці сімвала Сонца, бо, як вядома, Купалле - гэта свята, прымеркаванае да сонцастаяння і мае выразныя салярныя матывы ў абрадавых тэкстах. Аднак гэта не адзіны аспект сімволікі кола, які актуалізуецца на Купалле. Кола - гэта больш складаны сімвал, які складваецца з некалькіх пластоў, кожны з якіх адлюстроўвае свае ўяўленні і мае асобныя функцыі.


Фрагмент з кліпа VAPOR HIEMIS "Праз сем агнёў"

Collapse )

mir

Князь-камень: пра што сведчаць знакі?

Паспрабаваў разабрацца, што за знакі выяўлены на паверхні камня Князь у Барысаўскім раёне.

Крыніца: Скварчэўскі, Зміцер. Князь-камень: пра што сведчаць знакі? / Зміцер Скварчэўскі // Гоман Барысаўшчыны. – 2018. – №6-8 (231-233). – С. 5.

***

Collapse )
вужы

Крывы вечар

Учора прайшліся па Старым Барысаве. Каму долю прынеслі, а каго й напужалі)))  А калі ўжо людзі прымалі, то шчыра і з  радасцю. Мінакі пераважна віталі, але хтосьці рабіў выгляд, што вакол нічога не адбываецца і не заўважалі. Хаця гэта складана, бо песні і роў сурмы не пачуць было немагчыма)))





Collapse )
akno

Каля Упірэвічаў быў лекавы дуб

Упірэвічы слаўныя сваёй гісторыяй, але мы ведаем далёка не ўсе цікавыя старонкі мінулага вёскі. У красавіку 2009 года пашчасціла пазнаёміцца з мясцовым жыхаром Уладзімірам Сцяпанавічам Касьянавым, які нарадзіўся ў 1928 годзе. Ён распавёў пра адну невядомую раней цікавостку з вясковай гісторыі.
Уладзімір Сцяпанавіч прыгадаў, што калісьці на полі каля Упірэвічаў рос вялізны дуб, які ўшаноўваўся мясцовымі жыхарамі і лічыўся лекавым. Паводле ўспамінаў, дрэва маглі абхапіць толькі пяць чалавек. А гэта сведчыць пра даволі значны ўзрост дуба ў некалькі стагоддзяў! У сярэдзіне ствала была скразная выпаленая адтуліна, якая, відаць, утварылася ад удару маланкі. Як казаў Уладзімір Сцяпанавіч, яе памеры былі “метра два на два з палавінай”; два чалавекі маглі там прайсці і не закрануць сценкі.

Поле каля в. Упірэвічы Барысаўскага раёна. Магчыма, шанаваны лекавы дуб рос недзе тут.
Collapse )
дзед

Стаўры-гаўры ў замове?

А вось, відаць, знайшоўся рэфлекс рытуальный формулы "стаўры-гаўры". Замова ад упуду, спужання з в. Цвеціна Мёрскага р-на:

Прачыстая Маці Багародзіца,
Дапамажы (імя) упуд адганяць.
На рацэ сяджу, на бягучую ваду гляджу.
На чыстую, на ўпудную.
Благаславі, Божа, узяць і мне (імя) раду даць.
Я, Найсвеншая Матка, на камяні сяджу,
На ўпудную ваду гляджу,
Шоўк вышываю, упуд замаўляю.
Маўры-гаўры. Фу-фу-фу.
Маўры-гаўры. Фу-фу-фу.
Маўры-гаўры. Фу-фу-фу.


Крыніца: Замовы Мн., 2009. С. 250 (№1164).


Стаўроўскія Дзяды ў сучаснасці

Tajmanava

Каб жаданне спаўнялася

Яшчэ адно фальклорнае сведчанне пра казла/казу ў якасці ахвярнай жывёлы. Да таго ж, ахвяраванне адбываецца праз агонь.  А што цікава, гэтая архаічная рытуальная практыка занатавана ў наш час.
Каб жаданне спаўнялася
Трэба было спаліць кроў казы або казла ў поўню і сказаць пры гэтым:
Адна кроў бяжыць,
Другая попелам ляжыць.
Я, раб (раба) (імя) хачу (тое і тое).
Запісана ў в. Стары Свержань Стаўбцоўскага р-на. Крыніца: Замовы Мн., 2009. С. 471 (№2324).

Час дзеяння - поўня. Відавочна, каб усё спаўнялася. І гэта таксама адпавядае народным уяўленням пра тое, што перад поўняю самы лепшы час калоць кабаноў. Ды, ўвогуле, поўня лічыцца спрыяльным часам для шэрагу работ і назапашвання.
akno

Нацыянальны стыль у савецкай архітэктуры

Падобныя дамы пасляваенных часоў можна сустрэць у розных гарадах. Гэтыя здымкі зрабіў з акна аўтобуса ў Новабеліцы (Гомель, вул. Ілліча). Такія ж дамы ёсць і ў Барысаве. Зацікавілі яны, як не цяжка здагадацца, арнаментамі на фасадзе.







На мой погляд, гэта даволі ўдалай спроба інтэграцыі арнаментаў у гарадскую прастору. Гэта ўдалая спроба пераносу арнаментаў з ручнікоў і строяў у архітэктуру, з тканіны - у камень. Вось сучасных удалых прыкладаў я так адразу і не магу прыгадаць. Тое, што бачыў раней, выглядала даволі прымітыўна і не ў тэму. Відавочна, што ўвагу сучаснага дызайнера прыцягвае вырваны з кантэксту сімвал/набор сімвалаў, але ігнаруецца структура, агульная кампазіцыя арнаменты. Пра гэта ці забываюць, ці ігнаруюць, бо лічаць неважным, ці проста не ведаюць. Таму арнаменты і выглядаюць чужымі, не ўпісваюцца ў архітэктуру.


А вось на гэтых дамах савецкіх часоў арнамент выглядае даволі арганічна. Па-першае, мы бачым цэльную кампазіцыю, а не асобныя вырваныя знакі. Па-другое, бачна, што аўтар ведаў пра агульную структуру, якая была адаптавана пры пераносе з тканіны на цэглу. Па-трэцяе, арнаменты на сваім месцы, захавана прасторавая арыентацыя, як на строях і ручніках. Па-чацвёртае, захаваны традыцыйныя колеры - чырвоны-шэры(белы).

Арнаментаваны пояс ідзе пад дахам - гэта як пас геаметрычнага арнаменту на каўняры. Чырвоныя лініі на ўзроўні паверхаў - як чырвоныя палоскі на плячах, рукавах, фартухе.


Раней думаў, што немагчыма карэктна перанесці арнаменты з ткацтва ў архітэктуру фасадаў. Але ж не. Магчыма. Іншае пытанне - ці патрэбна? У любым выпадку мы маем прыклад адаптацыі і выкарыстання традыцыйных формаў у гарадской прасторы.