Крыніца ў Вітаўцы
akno
zmicierbielapol
У 2011 годзе, калі пісаў артыкул пра вобраз Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў, звярнуў увагу на паданне пра баярына Віта, якое можна аднесці да кола паданняў пра Вітаўта. Паданне распавядаў, што двор Віта з царквой на ўзгорке праваліўся пад зямлю, а на яго месцы ўтварылася балота. Ад той царквы захавалася толькі распяцце, якое перанеслі ў новую царкву, што збудавалі на тым жа месцы. Там жа з'явілася і крыніца. Месца атрымала назву Вітаўка ці Вітавец. Гаючая вада і цудадзейнае распяцце прыцягвалі шмат народу, асабліва на свята Уздзвіжанне. І сёння гэта святочны дзень у Вітаўцы.

У савецкі час царкву разабралі і з яе зрабілі клуб, святар Аркадзь Акаловіч быў расстраляны, а крыніцу засыпалі. Аднак вада ўсё роўна прабілася, і наведванне крыніцы не спынілася да сёння. Вось і мы наведалі крыніцу ў Вітаўцы Дзяржынскага раёна.

Паляна з крыніцай знаходзіцца ў нізіне за вёскай, адмежавана ручаінамі. Сцежка праз грунтоўныя масты прыводзіць да драўлянай брамкі.


А за брамкай - крынічны зруб, купальня, драўляны крыж, металічная скрыня для ахвяраванняў, інфармацыйная шыльда і вагон-капліца. У сеціве даволі шмат інфармацыі пра Вітаўку.


Чытаць болей...Collapse )

Як набывалі здольнасць бачыць духаў
дзед
zmicierbielapol
Ужо калісьці пісаў пра архаічную практыку назірання за душамі памерлых на Дзяды. Тое апісанне пакінуў Рамуальд Зенкевіч ў ХІХ стагоддзі. Вось яшчэ адна нататка Р.Зенкевіча таксама з Піншчыны:

"Пахавальнае шэсце рухаецца па вуліцы. У гэты час можна ўбачыць калі-нікалі кабету з дзіцем на руках, якая набліжаецца да труны і прыкладвае сваё немаўля да шчыліны паміж векам і бакавой дошкай. Калі пацікавіцца ў кабеты, навошта яна так робіць, тая адкажа, што гэта асцеражэ яе дзіця ад трасцы. Пінчукі разам з ліцвінамі перакананыя, што пасля пэўнае падрыхтоўкі, назіраючы праз дзірку дошкі, на якой ляжаў нябожчык, чалавек набывае здольнасць бачыць духаў - дар, які патрэбны вешчуну на святкаванні Дзядоў. Набліжэнне дзяцей да шчыліны ў труне можна вытлумачыць як імкненне настроіць іх і падрыхтаваць у такія самыя вешчуны" (Пінскі павет).

Romuald Zienkiewicz. O uroczyskach i zwyczajach ludu pinskiego, oraz o charakterze jego piesni // Biblioteka Warszawska. T.1. 1853. S.114.

Стаўроўскія Дзяды ў сучаснасці
дзед
zmicierbielapol
Яшчэ раз хацелася б звярнуць увагу на артыкул Уладзіміра Аўсейчыка "Абрад "Стаўроўскія Дзяды" на Докшыччыне", у якім разглядаецца гісторыя і сучаснасць абраду. Гэты тэкст не асабліва быў заўважаны ў "масах", хаця ён важны, бо прысвечаны абраду, што звязаны з касмаганічным і этнаганічным міфам беларусаў. У час Дзядоў актуальна нагадаць пра яго.

Некаторыя заўвагі і высновы аўтара:

Час правядзення: "...можна зрабіць дапушчэнне, што першапачаткова Стаўроўскія Дзяды святкаваліся напярэдадні Тройцы, а потым пад уплывам пэўных фактараў (у першую чаргу царквы) былі перанесены на іншыя дні (напярэдадні Узвіжання, на Дзмітраўскія Дзяды)".

"Аднак дастаткова аргументаванай і пацверджанай палявымі матэрыяламі з'яўляецца толькі версія аб прымеркаванні Стаўроўскіх Дзядоў да Узвіжання (14/27 верасня".

Арэал святкавання: "Абрад мае вузкалакальны характар. Арэал абраду лакалізуецца на тэрыторыі сучаснага Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці. Усе іншыя геаграфічныя прывязкі...не мелі дадатковага пацвярджэння падчас палявых даследаванняў".

Сучасны стан: "Як сведчаць матэрыялы сучасных палявых этнаграфічных даследаванняў, жыхару шэрагу населеных пунктаў Докшыччыны яшчэ захоўваюць традыцыю святкавання Стаўроўскіх Дзядоў. Аднак да нашага часу абрад дайшоў значна рэдукаваным, з яго зніклі асобныя элементы і абрадавыя дзеянні. У сучасны перыяд Стаўроўскія Дзяды амаль не маюць адрозненняў ад іншых Дзядоў. Разам з тым, у народнай свядомасці жыхароў Докшыччыны захоўваюцца надзвычай архаічныя элементы (паданне пра паходжанне абраду, частка рытуальнай формулы запрашэння дзядоў"), характэрныя яшчэ для абраду ХІХ ст.".

"Адметнай асаблівасцю дадзенага памінальнага абраду з'яўляецца рытуал запрашэння памерлых на вячэру і сама рытуальная формула такога запрашэння ("Стаўры, Гаўры, гам, прыхадзіце к нам!")".

"...у шэрагу месцаў Докшыччыны ў сучасны перыяд выраз "Стаўры, гаўры, гам" мае значэнне і самой памінальнай вячэры".

***
Трэба адзначыць, што арэал абраду ў мінулым, відаць, быў больш шырокім, але сёння адзначаны навукоўцамі пакуль толькі ў адным раёне. Народныя традыцыя працягвае захоўваць памяць пра міфічных сабак Стаўры і Гаўры, якія вядомы з паданняў пра князя Бая і пра паходжанне беларусаў.

Стаўроўскія Дзяды сёння захоўваюцца ў вёсках недалёка ад Сцёп-каменя, які пазначае водападзел басейнаў рэк Балтыйскага і Чорнага мораў. Сцёп-камень - сімвалічны цэнтр Сусвету, каменная Нябесная Гара, з якой сцякаюць рэкі ў розныя бакі і на вяршыні якой жывуць багі і продкі. Сляды Стаўры і Гаўры таксама сталі рэчышчамі рэк, што цякуць на поўнач і поўдзень і пазначаюць зямлю беларусаў. Мо таму на Докшыччыне і захаваўся абрад? Мо ён сілкуецца з тых крыніц і жывы менавіта там, дзе ўсё пачалося? І адтуль народная традыцыя будзе пашырацца і ўмацоўвацца? Калі ў свой час зноў паклічуць: "Стаўры, Гаўры, гам, прыхадзіце к нам!".


Мастак Тодар Кашкурэвіч. З выдання "Беларуская міфалогія" (2014).

Доля (тры долі)
akno
zmicierbielapol
Працягваем разгляд тутэйшых бостваў. У папярэдніх допісах ішла гаворка пра Бога (частка 1 і 2) і Маці-Зямлю.
Цяпер хацелася б звярнуць увагу на Долю, якая сустракаецца ў беларускіх фальклорных творах. У пэўных выпадках у іх разумеецца менавіта боства, а не проста вобраз-персаніфікацыя прадвызначанасці і лёсу, асабліва калі ў тэкстах згадваюцца тры долі.

Гэтая трыяда добра вядомая ў індаеўрапейскай міфалогіі. Класічныя прыклады: норны (Урд, Вердандзі і Скульд) у скандынаваў, мойры (Клота, Лахесіс, Атропас) у грэкаў, паркі (Нона, Дэцыма, Морта) у рымлян. У гэты ж шэраг можна аднесці славянскіх судзеніц і ражаніц. Яны апякаюць жанчын пры родах, прадуць нітку лёсу і вызначаюць лёс чалавека. Трыадзіны вобраз увасабляе мінулае, сучаснасць і будучыню. Звычайна яны апісваюцца як старыя альбо маладыя жанчыны. Часам сустракаюцца апісанні, дзе боствы адлюстроўваюць маладосць, спеласць і старасць.


здымак адсюль
Чытаць болей...Collapse )

«Все боги». Происхождение концепции пантеона и его литовского аналога Visi dievai
Tajmanava
zmicierbielapol
Перевод резюме исследования Дайнюса Разаускаса "Visi dievai. "Panteono" savokos kilmė, pirminis turinys ir lietuviškas atitikmuo".

Все предыдущие исследования древнего литовского пантеона относились к определению более-менее точного числа богов, которые должны быть идентифицированы, определению их функций и объяснению имен. И никогда не обсуждалась сама концепция пантеона.

Во-первых, боги включаются в пантеон по их именам, поэтому черты божественного имени, т.е. теонима, должны непосредственно влиять на понятие пантеона. Главная особенность этого понятия заключается в том, что он не отличается от эпитета или эпонима. То есть эпитет какого-то бога может отделиться и развиться в (относительно) независимый теоним, и, следовательно, имя бога, в свою очередь, можно рассматривать как прежний эпитет другого (например, показательный случай инд. Рудра и Шива, лит. Медейна и Жворуна, а также, вероятно, Лаума, лит. Перкунас и Дундулис и т.д.). Таким образом, статус теонима скользящий, а вовсе не фиксированный. Поэтому, по крайней мере, из-за этой черты теонимов, содержание пантеона в принципе не может быть точно определено.

Как известно, слово «пантеон» (πάνθειον) происходит от греческого «(храм) всех богов», как знаменитый Пантеон в Риме. Понятие, в свою очередь, относится к словосочетанию «все боги», которое нередко встречается в греческих письменных источниках, начиная с Гомера. Это словосочетание, по-видимому, является термином, обозначающим определенную мифологическую и религиозную концепцию. «Все боги» известны также в других индоевропейских (и не только в индоевропейских) традициях. Одна из наиболее отличительных особенностей понятия состоит в том, что оно обычно обозначает не всех богов данной традиции, но, как ни парадоксально, некоторую ограниченную группу богов, даже второстепенную, среди других групп. Понятие «Все боги» особенно хорошо засвидетельствовано в ведической и индуистской традициях как viśve devāḥ или в сочетании, viśvadevāḥ. Следует заметить, что viśve devāḥ может, с одной стороны, быть отождествленным с высшим Божеством, а с другой стороны, считаться довольно несущественной группой сельских богов второстепенной важности.

Как бы то ни было, у индийского viśve devāḥ есть точный литовский аналог visi dievai «все боги. Этот термин засвидетельствован в древнерусских, немецких и польских исторических источниках начиная с XIII века и в настоящее время присутствует в топониме Visdievai (деревня около Обяляй в районе Рокишкис). Более того, местная устная традиция до недавнего времени хранила повествование о храме, посвященном «всем богам», откуда деревня и получила свое название. Некоторые исторические источники также сообщают о таком храме в дохристианском Вильнюсе, столице Литвы. Во всяком случае, термин visi dievai или составной visdievai «все боги» в связи с храмом Visdievų («Всех богов»), был бы настоящим литовским «пантеоном», а не произвольным списком имен, беспочвенно и безуспешно разыскиваемых исследователями литовской мифологии в течение последних нескольких столетий.

Что касается космологического происхождения числа двенадцать, как числа «богов-участников» многих пантеонов, то понятие двенадцати «главных богов» вокруг одного высшего Божества, вероятно, происходит от количества месяцев в одном солнечном году, которые группируются "вокруг" Солнца.


Крыніцы ў Крынічках
akno
zmicierbielapol
Наведаў самую знакамітую крыніцу (крыніцы) Барысаўшчыны. Быў моцна ўражаны. Такой крыніцы і комплекса ў раёне яшчэ не бачыў. Сапраўды ўнікальная мясціна. Склалася ўражанне, што крыніца рэагуе на моц гукаў каля яе. Калі голас гучней ці пляскаеш у далоні, то нібыта і крыніца актыўней варушыцца. І цікавая тапаграфія. Высокі бераг Схі, яр з крыніцамі фактычна уваходзіць у склад гарадзішча, за валамі якога знаходзяцца курганы.

Распавядалі мне, што там збіраліся на святы, а таксама на крыніцы вазілі хрысціць дзяцей з навакольных вёсак.

Адно што не спадабалася - "гаспадарская" царкоўная рука. Старыя зрубы і каплічку разабралі. Новыя пачалі рабіць, але не дабудавалі. Так і стаіць. Старых крыжоў няма. Але яшчэ больш здзівіла шыльда, якая паведамляе, што ў 2014 г. крыніцу асвяцілі ў гонар іконы "Божай маці дзяржаўнай". Натуральна, ікона ніякага дачыненне да гэтай крыніцы і да традыцыі яе ўшанавання не мае. Ікона, што з'явілася ў 1917 г., ёсць сімвалам расійскіх манархістаў. Як і ў выпадку з будаўніцтвам на Барысаўшчыне храма ў гонар Мікалая ІІ, ніякай гаворкі пра веру і традыцыю няма. Палітыка. Чужая.

Не буду далей пісаць. Скапірую адпаведны артыкул з краязнаўчай газеты "Гоман Барысаўшчыны" з дадаткам уласных здымкаў.

Чытаць болей...Collapse )

Каменны крыж у Хатыні
дзед
zmicierbielapol
Архаічны каменны крыж з "парасонам" таксама ёсць і на могілках у Хатыні


Ушанаванне дзядоў на курганах на Радаўніцу: мінулае і сучаснасць
дзед
zmicierbielapol
З 2005 г. з сябрамі ды іншымі ахвотнымі мы наведваем курганы ў Барысаве на Радаўніцу і Дзяды. Даглядаем і прыбіраем пахаванні продкаў, ушаноўваем дзядоў. Разам з гэтым таксама наведваем і свае могілкі. Прыклад святкавання на курганах натхніў людзей і ў іншых мясцовасцях. Хаця і без нас раней таксама так рабілі і робяць.

Праца, як частка рытуальных дзеянняў, і сам абрад на сярэднявечных курганах – гэта сучасная форма ўшанавання дзядоў, якая грунтуецца на новым успрыманні гісторыі і культу продкаў. Можна ў адказ сказаць, што вядомы этнаграфічныя запісы ХІХ-ХХ стст., якія распавядаюць пра тое, што людзі прыходзілі на курганы на Радаўніцу. Чытаць болей...Collapse )

 

Вялічка
вужы
zmicierbielapol
Вялічка з чырвоным яечкам. Сёлета не толькі з чырвоным. Вось такія яшчэ зрабілі


Яшчэ пару здымкаўCollapse )

Курганы і крыніца
akno
zmicierbielapol
Чарговае наведванне на выходных Татарскага калодзежа каля Глівіна было цікавым. Кожны раз трэба шукаць, нават калі ведаеш, як ісці да крыніцы. Звычайная справа хадзіць вакол яе некалькі разоў, пакуль не пабачыш. Але гэтым разам блуканні сталі сапраўднымі, нібыта хто вадзіў. Ці не першы раз так блукаў.

У выніку крыніца так і не знайшлася. Аднак у выніку блуканняў знайшліся курганы, пра якія не ведаў і раней не бачыў там. І тут таксама пацвярджаецца назіранне Уладзіміра Лобача: "Падаецца невыпадковым, што арэал, дзе культавыя крыніцы сустракаюцца найбольш, практычна цалкам супадае з зонай максімальнай канцэнтрацыі курганных пахаванняў полацкіх крывічоў Х-ХІ стст. Больш таго, палявыя даследаванні на дадзенай тэрыторыі выявілі цесную прасторавую суаднесенасць шэрагу “святых крыніц” і курганных пахаванняў, што дазваляе выказаць думку пра іх рытуальную ўзаемасувязь у гістарычным мінулым”.


?

Log in

No account? Create an account